طلاق و حرف مردم: چرا خانواده‌ها نگران آبرو هستند، نه حال تو؟

موقع طلاق یا جدایی، اولین دغدغه‌ی خانواده «حرف مردم» است، نه حال تو.
انگار در چشم خیلی از خانواده‌ها، خودِ جدایی مسئله نیست؛ آنچه نگرانشان می‌کند، «این است که دیگران چه فکری می‌کنند».
درست در لحظه‌ای که زن یا مردِ درگیرِ جدایی از نظر روانی در شکننده‌ترین وضعیت قرار دارد، اطرافیان بیش از اندوه یا ترس او، نگران نگاه همسایه، فامیل و حتی پیج‌های فامیلی هستند.

این واکنش، تصادفی نیست. ریشه در فرهنگ جمع‌گرای ما دارد؛ جایی که آبرو، نه یک ارزش شخصی، بلکه یک سرمایه‌ی خانوادگی است.
به همین دلیل، خانواده‌ها ناخودآگاه احساس می‌کنند طلاقِ یکی از اعضا، شکستِ همه است.
و برای محافظت از آن «تصویر بیرونی»، گاهی خودِ فرد را قربانی می‌کنند.

رویا فهیمی، مربی و مدرس توانمندسازی بانوان، در این مقاله قصد دارد شما را با ریشه‌های فرهنگی، روانی و اجتماعی این پدیده آشنا کند و به شما نشان دهد چطور در میان فشار قضاوت‌ها، سلامت روان و عزت‌نفست را حفظ کنی.
در فرهنگ ایرانی، مفهوم «آبرو» قرن‌هاست که جایگاه ویژه‌ای دارد. در جامعه‌ای که خانواده واحد اصلی ارزش‌گذاری است، رفتار هر فرد بازتابی از اعتبار کل طایفه محسوب می‌شود.
به همین دلیل، وقتی ازدواجی به شکست منتهی می‌شود، در ذهن والدین نوعی زنگ خطر به صدا درمی‌آید: نکند مردم بگویند «دخترشان نتوانست زندگی را نگه دارد» یا «پسرشان زن‌داری بلد نیست».
این نگرانی، به‌ویژه در نسل‌های سنتی، چنان ریشه‌دار است که از ناخودآگاه جمعی بیرون نمی‌رود.

پژوهش‌های جامعه‌شناسی در کشورهای جمع‌گرا (مثل ایران و هند) نشان داده‌اند که «قضاوت بیرونی» برای والدین اهمیت وجودی دارد؛ یعنی خودِ تصویر اجتماعی بخشی از هویت آن‌هاست.
بنابراین، از نظر روان‌شناختی، وقتی یکی از اعضای خانواده طلاق می‌گیرد، والدین دچار نوعی «شرم اجتماعی درونی‌شده» می‌شوند — شرمی که باعث می‌شود حتی احساس همدردی‌شان را قربانی کنند تا از قضاوت در امان بمانند.

در چنین خانواده‌هایی، طلاق نه به‌عنوان یک تصمیم فردی، بلکه به‌عنوان یک «اتهام خانوادگی» دیده می‌شود.
برای همین، در بسیاری از گفت‌وگوهای بعد از جدایی، اولین جمله‌ای که از والدین شنیده می‌شود، چیزی شبیه این است:
«حالا چی به مردم بگیم؟»
نه: «حالت چطوره؟»

این جابه‌جاییِ اولویت، نتیجه‌ی سال‌ها تربیت در فرهنگی است که ارزش آدم‌ها را با میزان “حفظ ظاهر” می‌سنجد.
فرزند، قربانی می‌شود تا چهره‌ی خانواده بی‌خدشه بماند.

🔹 بخش دوم: فشار اجتماعی و واکنش خانواده

یکی از مهم‌ترین دلایل ترس خانواده از طلاق، ترس از قضاوت جمعی است.
در فرهنگ‌های جمع‌گرا، نظر دیگران می‌تواند هویت فرد را تهدید کند. والدینی که تمام عمرشان برای “خوب به نظر رسیدن” تلاش کرده‌اند، طلاق را به‌مثابه‌ی لکه‌ای روی کارنامه‌ی اجتماعی خود می‌بینند.

این اضطراب اجتماعی باعث می‌شود در دوران طلاق، به‌جای حمایت از فرزند، رفتارهایی از آن‌ها سر بزند که برای فرد آسیب‌زا است:
انکار، سرزنش، پنهان‌کاری، یا اجبار به سکوت.
به‌جای آغوش، قضاوت می‌آید. به‌جای همدلی، نصیحت.

در پژوهش‌های روان‌شناختی خانواده، این پدیده با عنوان “Family Image Defense Mechanism” شناخته می‌شود — یعنی «مکانیسم دفاعی حفظ چهره‌ی خانواده».
خانواده برای محافظت از تصویر بیرونی، احساسات واقعی خود را سرکوب می‌کند و در نتیجه رابطه با فرزند آسیب‌دیده دچار گسست می‌شود.

از طرف دیگر، جامعه هنوز به اندازه‌ی کافی آموزش عاطفی ندیده است.
طلاق، حتی وقتی سالم و متفکرانه انجام شود، در نگاه عمومی هنوز «شکست» محسوب می‌شود.
افراد به‌جای درک پیچیدگی‌های رابطه، تمایل دارند قضاوت کنند: «حتماً یکی‌شون کم گذاشت.»
این قضاوت‌های سطحی، والدین را در موقعیت دفاعی قرار می‌دهد و آن‌ها ناخودآگاه به فرزندشان فشار می‌آورند که موضوع را پنهان کند.

از دید روان‌کاوی، این نوع رفتار ریشه در ترومای نسلی شرم دارد — شرمی که از دوران کودکی با جمله‌هایی مثل «مردم چی می‌گن» شکل گرفته و تا بزرگسالی در ناخودآگاه باقی مانده است.
بنابراین خانواده به‌جای تنظیم هیجان، به «کنترل روایت» پناه می‌برد: مهم نیست تو درد داری، فقط باید ظاهراً قوی بمانی.

🔹 پیامدهای روانیِ بی‌توجهی خانواده به حال تو

وقتی خانواده بیش از درد تو نگران حرف مردم است، اتفاقی در روان تو می‌افتد که از خودِ طلاق عمیق‌تر و مخرب‌تر است:
تو احساس می‌کنی دیده نمی‌شوی.
انگار درد تو رسمیت ندارد؛ گویی باید خجالت بکشی از اینکه رنج می‌بری.

در روان‌شناسی به این حالت Invalidation یا «بی‌اعتباری هیجانی» می‌گویند؛ یعنی وقتی احساسات فرد نادیده گرفته می‌شود و به او پیام داده می‌شود که «احساست درست نیست».
در خانواده‌های سنتی، این بی‌اعتباری معمولاً با نیت بد انجام نمی‌شود — والدین فکر می‌کنند با نادیده‌گرفتن درد، دارند فرزندشان را “قوی” می‌کنند.
اما در واقع، او را در تنهایی فرو می‌برند.

وقتی حمایت عاطفی از بین می‌رود، ذهن فرد طلاق‌گرفته درگیر افکاری می‌شود مثل:
«من مایه‌ی شرمم»، «همه ازم خجالت می‌کشن»، «شاید واقعاً من اشتباه کردم».
این گفت‌وگوی درونی منفی، به‌مرور تبدیل به افسردگی، اضطراب، و کاهش عزت‌نفس می‌شود.

تحقیقات متعددی در روان‌شناسی نشان داده‌اند که طلاق، یکی از ده رویداد پر‌استرس زندگی است.
اما شدت اثر آن نه به خودِ جدایی، بلکه به میزان حمایت اجتماعی بستگی دارد.
افرادی که در این دوره، حمایت عاطفی از خانواده یا دوستان دریافت می‌کنند، تا ۵۰٪ سریع‌تر از افسردگی خارج می‌شوند.
برعکس، افرادی که با قضاوت و طرد مواجه می‌شوند، درگیر چرخه‌ای از اضطراب، بی‌خوابی، و حس بی‌ارزشی می‌شوند که حتی بر جسمشان هم اثر می‌گذارد (مثل درد معده، تپش قلب یا خستگی مزمن).

از نگاه عصب‌روان‌شناسی، بدن انسان میان «خطر واقعی» و «طرد عاطفی» تفاوتی نمی‌گذارد.
برای مغز، نادیده گرفته شدن از سوی خانواده همان‌قدر تهدیدآمیز است که حمله‌ی فیزیکی.
پس سیستم عصبی سمپاتیک فعال می‌شود: بدن در حالت بقا می‌ماند، کورتیزول بالا می‌رود، و توان تصمیم‌گیری پایین می‌آید.
به همین دلیل است که بسیاری از زنان در دوران طلاق می‌گویند:
«احساس می‌کنم مغزم کار نمی‌کنه.»

🔹 احساس شرم؛ بزرگ‌ترین زهرِ حرف مردم

در مرحله‌ی بعد، طرد شدن از سوی خانواده و قضاوت دیگران، ترکیب خطرناکی از احساس شرم و گناه می‌سازد.
شرم، احساسی است که مستقیماً عزت‌نفس را می‌خورد.
وقتی جامعه طلاق را «نقص» می‌داند، فرد هم به‌جای اینکه از بیرون شرمنده شود، خودش را مقصر می‌داند — حتی اگر در رابطه قربانی بوده باشد.

در یکی از مطالعات دانشگاه کمبریج درباره‌ی طلاق در فرهنگ‌های آسیایی، شرکت‌کنندگان زن توضیح دادند که بزرگ‌ترین دردشان بعد از جدایی، نه تنهایی، بلکه «احساس بی‌ارزشی در نگاه خانواده و جامعه» است.
این همان چیزی است که روان‌درمانگران به آن شرم درونی‌شده (Internalized Shame) می‌گویند.
یعنی فرد بدون نیاز به قضاوت بیرونی، خودش را قضاوت می‌کند.

در فرهنگ ما، این شرم معمولاً با واژه‌ی «آبرو» توجیه می‌شود؛ اما در واقع، نتیجه‌ی سال‌ها آموزش ترس از دیده شدن ضعف است.
دختری که از کودکی شنیده «آبرومونو نبر»، در بزرگسالی یاد می‌گیرد که هر احساس منفی‌ای را پنهان کند تا دیگران نفهمند شکست خورده.

شرم مزمن، ریشه‌ی بسیاری از اضطراب‌ها و کمال‌گرایی‌هاست.
چون ذهن فرد می‌خواهد با “بی‌نقص بودن” از تکرار قضاوت جلوگیری کند.
در نتیجه، بعد از طلاق ممکن است خودش را بیش از حد درگیر کار، تحصیل یا ظاهر کند تا ثابت کند “من شکست‌خورده نیستم”.
اما پشت این تلاش‌ها، صدای خفه‌ای وجود دارد که می‌گوید:
«اگر واقعاً خوب بودی، چرا ازدواجت دوام نداشت؟»

برای درمان این صدا، باید آن را بشناسی نه انکار کنی.
شرم، وقتی دیده شود، قدرتش را از دست می‌دهد.
در جلسات کوچینگ، من اغلب از مراجعانم می‌خواهم این جمله را بنویسند:

«من شکست نخوردم؛ من انتخاب کردم ادامه ندهم.»
این جمله ساده، مرز میان قربانی‌بودن و قدرت‌داشتن را برمی‌گرداند.

🔹 وقتی قضاوت جامعه به خودت سرایت می‌کند

قضاوت دیگران، اگر به موقع متوقف نشود، به مرور وارد درون فرد می‌شود.
به‌جای اینکه «دیگران فکر می‌کنند»، می‌شود «من واقعاً بد هستم».
و این خطرناک‌ترین نقطه‌ی مسیر است.

در پژوهش‌های روان‌شناسی اجتماعی، به این پدیده Self-Stigma گفته می‌شود — یعنی فرد قضاوت جامعه را درونی می‌کند.
در ایران، این اتفاق برای بسیاری از زنان مطلقه رخ می‌دهد: حتی در محیط‌های کاری، دوستان یا فامیل، نگاه سنگینی وجود دارد.
گاهی این نگاه آن‌قدر غیرمستقیم است که خود فرد هم متوجهش نمی‌شود؛ مثلاً وقتی کسی می‌گوید: «تو خیلی قوی‌ای که تونستی طلاق بگیری» — جمله‌ای که در ظاهر حمایت‌گر است، اما درونش قضاوت پنهان دارد.

از نظر روان‌درمانی، تنها راه مقابله با این وضعیت، بازتعریف هویت پس از طلاق است.
یعنی اینکه فرد دیگر خودش را با عنوان “طلاق‌گرفته” تعریف نکند، بلکه با ویژگی‌های فردی:
من زنی هستم مستقل، مهربان، آسیب‌دیده اما رشد‌کرده.

رویا فهیمی در جلسات کوچینگش همیشه می‌گوید:

«طلاق یک صفت نیست، یک واقعه است. تو هنوز همون آدمی هستی، فقط تجربه‌دیده‌تر.»

🔹 بازسازی روان و بازتعریف «آبرو»

وقتی از قضاوت دیگران عبور می‌کنی، تازه می‌رسی به مرحله‌ای که باید خودت را دوباره بسازی.
اما این مرحله آسان نیست، چون ذهن هنوز میان «واقعیت درونی» و «نگاه بیرونی» درگیر است.
هر بار که سعی می‌کنی شروع جدیدی داشته باشی، صدایی از درون می‌گوید:
«ولی مردم چی می‌گن؟»

این صدا همان بازمانده‌ی «ناظر درونی جمعی» است — مفهومی در روان‌کاوی فرهنگی که توضیح می‌دهد چگونه جامعه در ذهن افراد زندگی می‌کند.
حتی وقتی کسی کنارت نیست، تو صدای جامعه را در ذهنت می‌شنوی.
در فرهنگ‌هایی مثل ایران که قضاوت اجتماعی شدیدتر است، این صدای درونی می‌تواند منبع اضطراب مزمن شود.

اما نکته‌ی جالب اینجاست که همان‌طور که قضاوت از بیرون به درون منتقل می‌شود، رهایی هم باید از درون آغاز شود.
هیچ تاییدی از بیرون نمی‌تواند زخم طرد را درمان کند، مگر اینکه درون خودت احساس امنیت روانی بسازی.

🌱 مرحله‌ی اول: بازسازی احساس امنیت

امنیت روانی بعد از طلاق، فقط با فاصله گرفتن از همسر سابق به‌دست نمی‌آید.
امنیت یعنی بدنت، مغزت و محیطت هم‌زمان به تو پیام بدهند که «الان در امانم».
در مطالعات نوروسایکولوژی، این مفهوم با واژه‌ی Polyvagal Safety شناخته می‌شود — یعنی حالت آرامش سیستم عصبی واگ که زمانی فعال می‌شود که انسان حس تعلق و درک‌شدن دارد.

اگر خانواده‌ات در این مرحله به‌جای همدلی، تو را سرزنش کرده باشند، مغزت نمی‌تواند وارد این حالت شود.
برای همین است که بسیاری از زنان مطلقه می‌گویند: «با اینکه سال‌ها گذشته، هنوز اضطراب دارم.»
راه بازسازی این حس، از مراقبت جسمی و محیطی شروع می‌شود: خواب کافی، تغذیه‌ی منظم، محیط آرام، کاهش مصرف شبکه‌های اجتماعی، و گفت‌وگو با افراد امن.
بدن باید یاد بگیرد دوباره احساس امنیت کند تا ذهن بتواند آرام شود.

💡 مرحله‌ی دوم: بازسازی هویت

بعد از طلاق، هویت فردی فرو می‌ریزد. چون سال‌ها خودت را در نقش “همسر” تعریف کرده‌ای.
وقتی آن نقش حذف می‌شود، ذهنت موقتاً دچار خلأ می‌شود.
اینجا جایی‌ست که باید دوباره بسازی — اما نه با عجله.

در روان‌درمانی تحولی (Transformative Therapy) تأکید می‌شود که بازسازی هویت یعنی برگرداندن قدرت انتخاب.
به‌جای اینکه خودت را با گذشته بسنجی، باید بپرسی:
«من حالا که آزادترم، کی‌ام؟ چه چیزی از نو می‌خواهم بسازم؟»

نوشتن، تصویرسازی ذهنی، یا حتی تغییرات کوچک در محیط (مثل چیدمان خانه، لباس، کار جدید) به مغز علامت می‌دهند که «زندگی ادامه دارد».
در این مرحله، دیگران ممکن است هنوز قضاوت کنند، اما ذهن تو یاد می‌گیرد که واکنشش را تنظیم کند.
تو حالا صاحب روایت خودت می‌شوی، نه قربانی قضاوت‌ها.

🧠 مرحله‌ی سوم: بازتعریف آبرو از منظر درون

در ذهن خانواده‌های سنتی، آبرو یعنی «پنهان کردن ضعف».
اما در روان‌شناسی رشد فردی، آبرو یعنی اصالت (Authenticity) — یعنی کسی که خودش است، حتی اگر بقیه خوششان نیاید.
این تغییر زاویه، یکی از بزرگ‌ترین جهش‌های روانی بعد از طلاق است.

وقتی مفهوم آبرو را از “چشم دیگران” به “حقیقت درون” منتقل می‌کنی، قدرت در دست خودت برمی‌گردد.
تو دیگر نیازی نداری از خانواده دفاع کنی یا فامیل را راضی نگه داری.
در عوض، شروع می‌کنی به ساختن یک زندگی بر اساس احترام، نه ترس.

در جلسات کوچینگ من، همیشه این جمله را تکرار می‌کنم:

«آبرو واقعی یعنی آرامشِ درونت را قربانیِ رضایتِ بیرون نکنی.»

🌺 مرحله‌ی چهارم: بخشش خانواده، نه از سر ضعف؛ از سر رهایی

یکی از سنگین‌ترین بخش‌های این مسیر، بخشیدن خانواده است.
نه به معنای نادیده گرفتن رفتارشان، بلکه برای اینکه خودت از چرخه‌ی خشم آزاد شوی.
در روان‌درمانی شفابخش (Compassion-Focused Therapy) توضیح داده می‌شود که خشم مزمن سیستم عصبی را در حالت دفاعی نگه می‌دارد.
بخشیدن، یعنی بازگرداندن کنترل سیستم به خودت.

خانواده‌ای که در زمان بحران تو را نادیده گرفته، خودش هم قربانی ترس فرهنگی است.
درک این واقعیت، یعنی دیدن آن‌ها به‌عنوان انسان‌های ناآگاه، نه دشمنان آگاه.
وقتی بتوانی از بالا نگاه کنی، ذهن از نقش قربانی خارج می‌شود.

بخشش، نه نشانه ضعف، بلکه نشانه‌ی سلطه بر احساس است.
تو تصمیم می‌گیری دیگر انرژی‌ات را صرف جنگیدن با قضاوت‌ها نکنی، بلکه صرف ساختن خودت کنی.

🔹 مرحله‌ی پنجم: بازتعریف «منِ بعد از طلاق»

در نهایت، بازسازی عزت‌نفس یعنی بازتعریف “من”.
در مرحله‌ی اول طلاق، معمولاً ذهن فقط در قالب‌های منفی فکر می‌کند:
«من تنها شدم»، «من شکست خوردم».
اما در مسیر رشد، این واژه‌ها جای خود را می‌دهند به:
«من انتخاب کردم»، «من یاد گرفتم».

در روان‌شناسی رشد (Post-Traumatic Growth)، ثابت شده که انسان‌ها می‌توانند پس از بحران، رشد بیشتری نسبت به قبل تجربه کنند — به شرطی که روایتشان را بازنویسی کنند.
وقتی از “چرا برای من؟” به “الان با این تجربه چه می‌کنم؟” برسی، یعنی وارد فاز رشد شده‌ای.

در اینجا، هدف دیگر فرار از حرف مردم نیست، بلکه ساختن زندگی‌ای‌ست که حتی بدون تایید دیگران، برای خودت معنا دارد.
این همان نقطه‌ای است که «قدرت درونی» شکل می‌گیرد.

از حرف مردم تا صدای خودت

وقتی به عقب نگاه می‌کنی، می‌بینی مسیر طلاق فقط پایان یک رابطه نیست، بلکه آغاز یک بیداری است.
بیداری از این‌که چقدر سال‌ها برای دیگران زندگی کرده‌ای، چقدر تایید بیرونی را با عشق اشتباه گرفته‌ای، و چقدر از خودت دور شده‌ای.

در واقع، دردِ اصلی طلاق، از دست دادنِ عشق نیست — از دست دادنِ تصویری‌ست که فکر می‌کردی باید باشی تا دیگران دوستت داشته باشند.
و وقتی خانواده‌ات در اوج این بحران، تو را تنها می‌گذارند چون از «حرف مردم» می‌ترسند، تو دو انتخاب داری:
یا مثل قبل در نقش قربانی بمانی،
یا بفهمی که حالا زمان ساختنِ نسخه‌ی واقعیِ خودت رسیده است.

💬 عبور از نقش قربانی

هیچ‌کس نمی‌تواند تجربه‌ی تو را دقیقاً درک کند، اما همه می‌توانند از تصمیم تو الهام بگیرند.
عبور از نقش قربانی یعنی پذیرش کامل واقعیت، بدون قضاوت خودت.
یعنی بپذیری که زندگی تو، نه فیلمی برای رضایت مردم، بلکه داستانی برای رشد خودت است.

در روان‌شناسی تحلیلی یونگ، این مرحله را «تکامل در سایه» می‌نامند؛ یعنی روبه‌رو شدن با بخش‌هایی از خودت که جامعه همیشه از تو خواسته پنهانشان کنی.
وقتی با آن‌ها آشتی می‌کنی، دیگر قضاوت بیرون تو را نمی‌ترساند.
تو می‌فهمی که درونت آن‌قدر قوی هست که هیچ حرفی از بیرون نتواند تعریفت را عوض کند.

رویا فهیمی در جلسات  همیشه می‌گوید:

«قضاوت مردم ممکن است چند روز داغ باشد، اما صدای درونت یک عمر همراه توست. پس انتخاب کن به کدوم گوش بدی.»

🌿 خودت را دوباره ببین، نه از نگاه آن‌ها

وقتی خودت را از نگاه قضاوت دیگران تعریف می‌کنی، هر روز کوچکتر می‌شوی.
اما وقتی با چشم‌های خودت به خودت نگاه می‌کنی، تازه می‌فهمی چقدر زنده‌ای.
زنده بودن یعنی حق اشتباه، حق تغییر، حق نه گفتن، حق انتخاب دوباره.

بسیاری از زنان در مسیر ریکاوری بعد از طلاق گزارش داده‌اند که برای اولین‌بار در زندگی، احساس «اختیار» کرده‌اند.
یعنی بدون تأیید کسی تصمیم گرفته‌اند و در عین سختی، حس کرده‌اند خودِ واقعی‌شان را پس گرفته‌اند.
این همان نقطه‌ای‌ست که عزت‌نفس از حالت «دفاعی» به حالت «پایدار» تبدیل می‌شود.

عزت‌نفس پایداری که دیگر وابسته به نگاه مادر، همسر، فامیل یا جامعه نیست، بلکه از درونت می‌جوشد.
وقتی به این سطح برسی، طلاق دیگر شکست نیست؛ یک تغییر مسیر است — با احترام به گذشته و ایمان به آینده.

🔎 جامعه در حال تغییر است، حتی اگر آهسته

واقعیت این است که هر نسلی از زنان، با انتخاب‌های آگاهانه‌شان، دارند تصویر طلاق را بازتعریف می‌کنند.
زنانی که دیگر سکوت نمی‌کنند، بلکه درباره‌ی رنج، رشد و بازسازی خود حرف می‌زنند.
در دهه‌ی گذشته، نگاه جامعه به طلاق به‌تدریج انسانی‌تر شده؛ بسیاری از مردم حالا درک می‌کنند که ماندن در رابطه‌ی ناسالم، بدتر از جدا شدن است.

اما هنوز تا رهایی کامل از قضاوت راه داریم.
تا وقتی خانواده‌ها از “حرف مردم” به “حال فرزند” تغییر مسیر ندهند، این درد تکرار می‌شود.
و این تغییر از یک نقطه آغاز می‌شود: از تو.
از زنی که تصمیم می‌گیرد نسلِ ترس را متوقف کند.

وقتی تو با شجاعت درباره‌ی طلاق، احساس، و رشدت حرف می‌زنی، الگویی می‌سازی که حتی خانواده‌ات نمی‌توانند نادیده بگیرند.
این یعنی تبدیل شرم به قدرت.

نتیجه‌گیری نهایی

طلاق همیشه با برچسبی از قضاوت همراه بوده، اما در واقع، گاهی شجاعانه‌ترین تصمیم زندگی است.
وقتی خانواده نگران آبرو است، تو نگران حقیقت باش.
وقتی جامعه از حرف مردم می‌ترسد، تو از خاموش شدن صدای درونت بترس.

رویا فهیمی، مربی توانمندسازی بانوان، در این مسیر بارها گفته است:

«زن توانمند، از میان قضاوت‌ها عبور می‌کند، نه با جنگیدن، بلکه با رشد کردن.»

به یاد داشته باش:
حرف مردم کوتاه است، اما زندگی تو بلند.
و در نهایت، تنها پرسشی که باید از خودت بپرسی این است:
«من برای چه کسی زندگی می‌کنم؟ برای مردم، یا برای آرامشم؟»